مکتب سامرا در حدود سال 1291 هـ.ق، توسط میرزای شیرازی پایه‌ریزی شد. به گزارش مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، محتوای آموزه‌های میرزای شیرازی و حساسیت وی درباره حیات اجتماعی مسلمانان و اقبال او به معرفت سیاسی، باعث شد که پس از مدت کوتاهی، حلقه‌ای از فقها و مجتهدین شیعه در حوزه سامرا گردهم آیند.

میرزای شیرازی در تبیین اصول مکتب سامرا در رساله خود می‌نویسد:«در اعصاری که دولت و ملت در یک محل مستقر بود، چون زمان حضرت محمد(ص)، تکلیف سیاست در این قسم از امور عامه در عهده همان شخص معظم بود و حال که به اقتضای حکمت‌های الهیه هر یک در محلی است بر عهده هر دو است که با اعانت یکدیگر، دین و دنیای عباد را حراست کرده، بیضه اسلام را در غیبت ولی‌عصر عجل‌ا... فرجه محافظت نمایند».

میرزای شیرازی یکی از مهم‌ترین وظایف حکومت‌ها و علما در حراست از اسلام را مقابله با تسلط غیرمسلمین بر مسلمانان می‌دانست. ازاین‌رو، مبارزه با استعمار بخشی از اصول مکتب سامرا محسوب می‌شد. اجرای احکام یکی دیگر از ارکان مکتب سامرا بود. این مکتب حفظ شوکت دین را در تداوم اجرای احکام الهی می‌دانست؛ اما منظور مکتب سامرا از اجرای احکام، فقط برپایی نماز و یا اجرای حد بر گناهکاران نبود و بر اجرای احکام در حوزه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی نیز توجه داشت. این مکتب اعتقاد داشت که احکام اسلامی باید به‌گونه‌ای در جامعه اجرا شود که باعث توسعه عدالت و تقویت مسلمانان باشد.

براین اساس، این مکتب تقویت پایه‌های نظامی، اقتصادی و آموزشی و مقابله بانفوذ اقتصادی و سیاسی در جهان اسلام را جزو اصول خود می‌دانست. اولین رویارویی مکتب سامرا با استعمار انگلیس مخالفت این مکتب با واگذاری امتیاز تنباکو توسط ناصرالدین‌شاه اتفاق افتاد. میرزای شیرازی که می‌دید، تلاش برای نفوذ انگلیس، پشت این امتیاز قرار دارد، در ابتدا طی نامه‌ای به شاه، خواهان لغو این امتیاز ‌شد. بااین‌حال شاه به این نامه بی‌توجهی کرد و هم‌چنان بر اجرای امتیاز اصرار ورزید. این مسئله باعث شد میرزا حکم به حرمت استفاده از تنباکو بدهد. این اقدام مکتب سامرا، باعث شد از تسلط انگلیس بر یکی از منابع مهم مالی کشور جلوگیری شود.

مقابله با انگلیس در عراق

عراق در آستانه جنگ اول جهانی، منطقه‌ای بود که تحت سیطره دو امپراتوری قرار داشت. از سویی امپراتوری عثمانی و از سوی دیگر بریتانیا که بر اساس مطامع استعماری و برای استحکام مواضع خود در منطقه راهبردی خلیج‌فارس، به دنبال اشغال عراق بود.

با اشغال نظامی عراق توسط انگلستان، علمای مکتب سامرا ضمن دعوت مردم به مقابله با اشغالگران، مبارزه با تجاوز انگلستان و ایجاد یک قدرت سیاسی متمرکز و غیر وابسته در عراق را، به‌عنوان مهم‌ترین هدف خود انتخاب کردند. رهبران شیعه، مانند شیخ‌الشریعه، آیت‌ا... مصطفی کاشانی، آیت‌ا... محمدسعید الحبوبی و مهدی حیدری در رأس این جریان قرار داشتند.

براثر فتوای علمای مکتب سامرا، هزاران شیعه در عراق برای مقابله با انگلیسی‌ها عازم جهاد شدند. فتوای علمای مکتب سامرا باعث شد در آوریل 1916، انگلیسی‌ها در اطراف دجله از مجاهدین شکست بخورند؛ اما در اواخر سال 1916، به دلیل خیانت‌های نفوذی‌ها در کشور عثمانی و سنگ‌اندازی در حمایت از جبهه‌ها، موقعیت دولت انگلیس تغییر کرد.

همچنین، در این زمان شریف حسین، رئیس مکه، با انگلیس قراردادی منعقد کرد و از سوی دیگر، دولت فرانسه حق دخالت دولت انگلیس در امور داخلی عراق را به رسمیت شناخت؛ ازاین‌رو در مارس 1917، انگلیسی‌ها به بغداد حمله کردند و در پایان همین ماه، استان بغداد و بخشی از استان موصل را به تصرف درآورند و در 31 اکتبر 1918 متارکه جنگ اعلام شد و عراق به تصرف انگلیسی ها درآمد.